Lan tỏa văn hóa đọc từ những “thư viện 0 đồng”

Từ thẻ đọc và thẻ mượn 0 đồng tại TPHCM...

TPHCM đang xây dựng dự thảo Đề án mức thu phí thư viện công cộng, trong đó đề xuất mức 0 đồng/ thẻ/ năm đối với thẻ đọc và thẻ mượn tại 3 thư viện công cộng của thành phố gồm: Thư viện Khoa học tổng hợp TPHCM, Thư viện Bình Dương và Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu.

Theo cơ quan quản lý, nguồn thu từ phí thẻ hiện chiếm tỉ lệ rất nhỏ so với chi phí vận hành thư viện. Trong giai đoạn 2022 - 2024, Thư viện Khoa học tổng hợp TPHCM thu khoảng 350 - 424 triệu đồng/ năm từ khoản này; Bảo tàng - Thư viện Bà Rịa - Vũng Tàu chỉ thu khoảng 6 triệu đồng/ năm.

Nếu bỏ phí thẻ tại ba thư viện cấp tỉnh, ngân sách dự kiến chỉ cần bù khoảng 405 - 406 triệu đồng/ năm. Trong khi đó, Thư viện Khoa học tổng hợp TPHCM mỗi năm có từ 14.000 đến hơn 21.000 lượt đăng ký thẻ trong giai đoạn 2022 - 2024.

Những con số này đặt ra một cách nhìn khác về giá trị của chiếc thẻ thư viện. Một khoản phí nhỏ có thể không đáng kể với nhiều người, nhưng với trẻ em, học sinh, sinh viên hoặc người lao động thu nhập thấp, đó vẫn có thể là một rào cản. Khi khoản phí được xóa bỏ, điều nhận lại không chỉ là vài trăm nghìn đồng ngân sách được bù đắp, mà là cơ hội để thêm nhiều người tiếp cận sách.

Quan trọng hơn, việc không thu phí còn giúp thư viện giảm các thủ tục liên quan đến thu, nộp, quyết toán và quản lý biên lai, qua đó dành nguồn lực cho chuyên môn, bổ sung tài nguyên và nâng cao chất lượng phục vụ.

Đây là một thay đổi đáng chú ý trong tư duy quản lý: Thư viện công cộng trước hết phải thực hiện chức năng phục vụ cộng đồng, thay vì coi phí làm thẻ là một nguồn thu.

Đến những “thư viện 0 đồng” từ cộng đồng

Nếu TPHCM đang tính toán chính sách miễn phí trên diện rộng đối với thư viện công cộng, Hà Nội đã có những mô hình tư nhân, cộng đồng vận hành theo tinh thần “0 đồng”.

Nổi bật là thư viện miễn phí với tên D Free Book. Không đặt cọc, không thu phí và không giới hạn đối tượng, đó là quy tắc vận hành đặc biệt của D Free Book, một thư viện cộng đồng tại Hà Nội. Hơn cả một không gian đọc sách miễn phí, nơi đây đang từng ngày lan tỏa văn hóa đọc và gieo mầm sự tử tế bằng chính lòng tin giữa những người trẻ.

Được thành lập từ năm 2017 bởi Hoàng Quý Bình - cựu sinh viên Đại học, D Free Book ban đầu chỉ là một góc phòng trọ nhỏ với vỏn vẹn 300 cuốn sách cá nhân. Với khát khao chia sẻ tri thức, chàng sinh viên năm ấy đã quyết định mở cửa căn phòng của mình để các bạn trẻ có thể tiếp cận sách hay mà không tốn bất kỳ chi phí nào.

Với tâm niệm “Sách nằm im là sách chết” và nỗ lực làm sống lại văn hóa đọc trong nhịp sống hiện đại, những người sáng lập dự án đã không ngừng kêu gọi sự chung tay từ cộng đồng để làm phong phú thêm các kệ sách.

Trải qua một hành trình dài miệt mài gieo hạt, dự án nay đã vươn mình với 2 cơ sở khang trang tại Thủ đô, sở hữu gia tài hơn 10.000 đầu sách đa dạng từ văn học, lịch sử cho đến kỹ năng sống. Sự đa dạng này đã biến D Free Book trở thành "trạm sạc tri thức" quen thuộc. Nơi đây không chỉ giữ chân những người yêu sách, mà còn là chốn yên tĩnh để học tập và ươm mầm thói quen đọc cho nhiều thế hệ.

Để duy trì một không gian mở cửa hoàn toàn miễn phí suốt tuần, D Free Book được vận hành bởi một đội ngũ tình nguyện viên mang trong mình trái tim nhiệt huyết. Họ làm việc không lương, cần mẫn mỗi ngày để nhận về những giá trị vô giá cho cộng đồng.

Theo quy định, mỗi độc giả được mượn tối đa 3 cuốn sách (hoặc 6 cuốn truyện tranh) với thời hạn lên tới 35 ngày. Điểm đặc biệt nhất của quy trình này là hoàn toàn không có sự ràng buộc về giấy tờ hay tiền cọc.

Tìm đến D Free Book trong một ngày cuối tuần khi thư viện trường đóng cửa, Trần Thị Thanh Thúy (học sinh tại Hà Nội) cho biết, bản thân vô cùng bất ngờ trước quy mô và sự yên tĩnh của tiệm sách đặc biệt này.

“Tôi biết đến thư viện qua mạng và quyết định ghé qua để tìm chỗ học bài. Không gian yên tĩnh và số lượng đầu sách đa dạng ở đây khiến tôi rất hứng thú. Thư viện có nhiều cuốn sách bổ ích mà trước đây tôi chưa từng biết tới. Giờ đây, vào những buổi chiều được nghỉ, tôi thường xuyên đến thư viện để tập trung học tập và đọc sách giải trí” - bạn Thanh Thúy chia sẻ.

Không chỉ là không gian học tập, đối với nhiều người, D Free Book là nơi khởi nguồn của những thay đổi tích cực trong cuộc sống. Gắn bó với thư viện suốt 6 năm qua, bạn Lương Thị Thu Vân bộc bạch, cơ duyên ban đầu đưa cô đến đây là nhờ các lớp học đàn guitar miễn phí do thư viện tổ chức.

Không chỉ có D Free Book, mô hình “Ban công của mẹ” - một thư viện tư nhân trên phố Vĩnh Phúc (Hà Nội) là địa chỉ được nhiều người biết đến.

Từ tủ sách gia đình được gìn giữ qua nhiều thế hệ, chị Nguyễn Thu Hương đã xây dựng một không gian với hơn 10.000 đầu sách, gồm sách tiếng Việt và tiếng Anh, nhiều thể loại từ khoa học, lịch sử đến văn học. Thư viện mở cửa từ 7h đến 21h hằng ngày và miễn phí cho người đọc.

Chị Hương nói một câu rất giản dị nhưng có sức gợi mở: “Nếu sách chỉ nằm trên giá thì chẳng khác nào sách chết”.

Những mô hình trên cho thấy, muốn phát triển văn hóa đọc không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án thật lớn.

Một thư viện có thể bắt đầu từ vài trăm cuốn sách trong một căn phòng. Một gia đình có thể mở tủ sách của mình cho cộng đồng. Một địa phương có thể quyết định không thu phí thẻ. Một doanh nghiệp có thể tặng sách và hỗ trợ không gian đọc. Người đã đọc xong một cuốn sách có thể đem tặng cho người khác.

Khi những hành động nhỏ được kết nối, mạng lưới tiếp cận sách sẽ rộng hơn rất nhiều. Người trẻ ngày nay có quá nhiều lựa chọn giải trí. Nếu thư viện chỉ yêu cầu họ “đến đọc sách”, sức hấp dẫn sẽ khó cạnh tranh. Nhưng nếu thư viện trở thành một không gian gặp gỡ, học tập, sáng tạo và chia sẻ, sách sẽ trở thành trung tâm của một cộng đồng tri thức.

Từ TPHCM những câu chuyện về thư viện miễn phí đang cùng gợi ra một thông điệp: Muốn nhân lên văn hóa đọc, trước hết phải làm cho sách dễ tiếp cận hơn.

Khi một đứa trẻ có thể bước vào thư viện mà không cần lo tiền thẻ; một sinh viên có thể mượn cuốn sách mình cần mà không phải đặt cọc; một gia đình có thể tìm thấy nơi cùng con đọc sách vào cuối tuần; một người lao động có thể có một điểm đọc gần nơi ở, khoảng cách từ người dân đến tri thức sẽ được rút ngắn.

Nếu mỗi khu dân cư có thêm một điểm đọc, mỗi gia đình có thêm một tủ sách mở và mỗi thư viện có thêm một cánh cửa rộng hơn với cộng đồng, văn hóa đọc sẽ không còn là câu chuyện của riêng ngành thư viện. Đó sẽ trở thành một thói quen xã hội được vun đắp từ những điều rất nhỏ.